Көзден таса болса, көңілден ұмыт

28

Муракамидің «жазушының кітабы өзі өлгеннен соң 30 жылдан кейін қайта басылып шықса, әдебиет тарихында аты қалады» дейтін сөзі ылғи еске түседі. Ойланатын-ақ шаруа. Жүз жерден тума талант болмасақ, әлгіндей ескертудің үдесінен шығып көр. Оқығаннан он күн өтпей ұмытылып қала беретін шығармалар ығы-жығы. Қаптап жүрген қаламгерлердің арыда М.Әуезов, сәл бері Ә.Нұрпейісов, одан бері Т.Әбдіков және аздаған тағы тағыларымыз болмаса, қайсыбірінің қазығын қайда апарып қадайсың. Әбіш Кекілбаевтың самсаған сансыз саналы ойдан самғап шығатын «Шыңыраудай» өлмес өрен шығармасы енді қашан туады, қайдам. Бұл М.Мақатаев, Ж.Нәжімеденов, Т.Молдағалиев және идеалға тиесілі жаңағы сөз.

Жалпы, алайда деген ай­налаңда жүріп алатын әттең-айдың әңгімесі өз алдына. Мысалы, көзден таса болса, көңілден ұмыт. Бұл өзі ел-жұртты ерте елең еткізіп, етек-жеңін жиып үлгермей жатып, жанбай өшетіндерге байланысты жай. Танылып келе жатқанда тағдырының жазуы – талқаны таусылып қалады. Бара-бара есімдері естен шы­ғады. Сондай бір таланттың бірі – Жәлел Кеттебеков деген жазушы. Мәскеудің Горь­кий атындағы әдебиет инс­титутын бітіргенін, ауыл қа­за­ғы екенін білеміз. Қысқа ғұмыры ел арасында өтті. Бес-алты кітабы жарық көрді. Ешкімге ұқсамайтын соны жа­зуы­мен ерекшеленетін. «Қаш­қын» дейтін тамаша повесі болды. Сол қаламгер қазір ұмыт. Былтыр досы Мар­хабат Байғұт 75 жылды­ғын ұйымдастырыпты. Болған, біткені сол. Оқырман атын да, затын да білмейді, білсе, еміс. Тұтқабай Иманбеков атты жақсы жазушы да жал­пы ұмыт. Кезінде шығар­малары мақталып та жата­тын. Өлеңдеріне Ғабит Мү­сі­репов арнайы мақала жазғанда, түсінбей жазған дейтін, өткірдің жүзі Тоқаш Бердияровты, сыршыл ақын Меңдекеш Сатыбалдиевті айтып жүр­гендер ілуде біреу. Әулиеатада Асқар­жан Сәрсек атты тамаша балалар ақыны болды. Университетте бірге оқыдық. Кейінірек мен Таразға келгенде тағдыр тауқыметінен азып-тозып жүрген. Оны із­деп, тауып, қамқорлығыма ал­ғанмын. Бірақ кенеуі кеткен денсаулық ұзаққа апармады. Алдына қойған айқын мақсаттары бар еді. Бәріне үлгермеді. Мез­гілсіз үзіліп кетті. Соңы үнсіз қал­ды. «Өл­дің, Мамай, қор болдыңның ке­рі». Әу­лиеатада дәл қазір оған тең келер бір­де-бір балалар ақыны жоқ және ен­­­дігі жер­де бола қоюы да неғайбыл сияқты.

Бір кездері аты жап-жақсы шыққан Свет Оразаев деген ақынды былайғылар мүлде ұмытты. Осыдан 20 жыл бұ­рын екенін, әлде одан да арыда ма, бір күні пәтерге екі аза­мат келіп кірді. Еке­уін де көрмегенмін. Жөн сұрағанда бі­реуі Свет болып шықты. Бұрын еш кез­дес­пегенмін. Өлеңдерін оқығаным бар. Қордай ауданының Көкадыр деген ауылының малшы тұр­ғынының қолында соның қо­йын бағып жүр екен. Ақын­ның өңі жүдеу, киімі ескі-құсқы. Қолында қалың «общий тетрадь». «Жа­зып жүрген өлеңдерім», деді. Күт­пеген жағдайдан күйзеліп кетті. Құ­дай-ау, Қазақстанның бір қиырында туып-өскен ақын Қордайдағы біреудің қойын қалай бағып жүр?! Тағдырдың тәл­кегі ме, немене? Құдайдың ісі деп жатамыз. Бұған Жарату­шының қан­дай қатысы бар. Әркімнің не көрсе де, өзінен. Шерағамның бір айтқа­ны бар: «Әбдіжәміл Жұмабаев екеу­міз Мұқағалидың көңілін сұрауға ауру­ханаға іздеп бардық. Тау жақта екен. Сонда ақынның айтқан жалғыз ауыз сөзі: «Көк­­те Құдайға, жерде адамға қояр кінәм жоқ, өзіме-өзім жасадым» депті.

Реті келгенде еске ала кетсем де артық болмас. Ұмы­ты­лып кеткендер орыстарда да кездеседі. Иван Барь­ков деген орыс поэзиясына ан­тиэротикалық классиканы алып келген еді. Бар-жоғы 33 жыл жасаған кеңсе қызметкері. Оның поэзиясына Александр Пушкин сұмдық тәнті бол­ған. Университетте оқып жүр­ген досы, князь Вяземскийге жазған хатында: «Сіз Иван Барьковтың поэзия­сын оқы­ды­ңыз ба, егер оқымасаңыз, ештеңе оқы­мағансыз», деп жазған.

Кемеңгер Пушкин Барь­ковты орыс поэзиясының жа­­ңа тұрпаттағы реформаторы, адамдарды азғындаудан ескерткен ерекше талант деп таныған. Амал не, орыс­тар әсіре ұялшақ қалпында қала берді. Ал Барьков ұмы­тылды.

Еш нәрсесін, ешкімін ұмыт­­пайтын жалғыз халық – ев­рей. Осы ұзын саны 16 миллион ұлттың он алты энциклопедиясы бар деседі. Осы энциклопедияда әлемнің кез келген түкпірінде тұратын еврейдің мекен жайы, қызметі, мейлі ол тас қалаушы, автожүргізуші, қарауыл – бәрі-бәрінің есім­дері қатталған екен. Бұл өзі біз әлі күнге айқайлап ай­ту­ға қаймығатын ұлттық, ұлт­шылдық ұлы ұстанымдары. Өрелі өркениеттің әлемнен шық­қан күллі адамзатқа ор­тақ ке­меңгерлерді бы­лай қой­ғанда, бүгінгі заманның әлем­дік ақы­ны Бродскиі шығып отыр­ған жоқ па?!

Ұмытып кеткен немесе ұмы­­тылып бара жатқан та­­лант­ты ақын-жазушы­ла­рымыздың бірінің аяғы тас­тан тайды, бі­рін мақтау, бірін даттау құрт­ты. Өкінішті. Өкі­ніштісі, өз­дерін өздері өзекке тепті. Ал көзі тірілер оларды өзекке теп­­песе керек. Есімдерін еске сақтау да ендігінің бір шапа­ғаты. Ең­се­сін тіктеп, етегін жа­­уып келе жатқан елі­міздің рухани әлеміне селдетіп болмаса да, тамшылап таңбасын қалдырып кеткен ақын-жазу­шыларымызды есіміз­ден шы­ғарып алмау – бізге парыз.

 

Несіпбек ДӘУТАЙҰЛЫ,

жазушы

egemen.kz